خواجه عبدالله انصاری

تـاریـخچه مختصر زیـارت خـواجه عـبدالله انـصاری (گازرگاه)

مجموعه زیارت خواجه عبدالله انصاری که ازجمله آثار باستانی وفرهنگی هرات به شمارمیاید، یکی از نفیس ترین آثار مهندسی و هنری دوره تیموری در هرات محسوب میشود. که به شکل گروپی به عنوان اثر مهندسی و تاریخی، دارای خصوصیات منحصربه فرد میباشد. این مجموعه که دربرگیرنده ساختمان زیارت خواجه عبدالله انصاری (پیرهرات)، ساختمان زرنگار وساختمان نمکدان میباشد. درقریه گازرگاه ودرپنج کیلومتری شمال شرق شهر هرات موقعیت دارد، از جمله مشهورترین آبده های تاریخی هرات بوده ویکی از زیارتگاه های مهم و مشهور شهر محسوب میشود. کلیمه گازرگاه لغتاً به معنی جای شستشو میباشد که گفته میشود درآنوقت این محل به عنوان محل شستشوی لباس اهل تصوف مورد استفاده قرار میگرفته است، البته بعضی هابراین عقیده اند، که گازرگاه از کلیمه کارزارگاه گرفته شده است واین بدین دلیل است، که گفته میشود در قرن نهم میلادی دراین محل نبرد خونینی روی داده است، که منجر به کشته شدن اشخاص زیادی گردید، که اجساد آنها دراین محل در هفت چاه مدفون و بنام  هفت جاه مسمی گردید. این واقعه به مرور زمان به محل فضای روحانیت بخشیده، طوریکه بزودی این محل را تبدیل به جای زیارت و تقدیس نمود. طوریکه در بالا ذکرشد این مجموعه متشکل ازسه آبده مهم تاریخی بوده، که هر کدام از نگاه خصوصیات مهندسی و تاریخی ساخت به هم مرتبط میباشد. گفته میشود، که اولین ساخت و سازیکه ایجاد مدرسه ای توسط امیرعزالدین مرغانی درزمان حکومت سلطان غیاث الدین محمد سام (1162 – 1202 میلادی)، بوده است و همچنان آمده است که ساختمانی دیگری از زمان حکومت سلجوقی ها دراین محل موجود بوده است. بقایای ساختمان های سلجوقی و غوری بعد از حمله چنگیز مغول موجود بوده است، که بعداً توسط سلاطین تیموری ترمیم وبازسازی گردیده است. بصورت عموم مجموعه ای موجود درزمان سلطنت سلاطین تیموری (قرن پانزد هم میلادی) درهرات و مخصوصاً درزمان حکومت (شاهرخ میرزای تیموری) تهداب گذاری وساخته شده است. درسال 1405 میلادی وقتی که امیر تیمور امپراطوری بزرگ خویش را که از تبریز تا کابل وسعت داشت به  نوادگان خویش به جا گذاشت، پایتخت حکومتش شهر سسمرقند بود. بعد

از پخش شدن خبر مرگ تیمورنوادگان وی که در ولایات مختلف فرمانروائی نمودند که بعد از چندین سال کشمکش بالاخره پسرارشد وی، شاه رخ، براوضاع فایق آمده و کرسی سلطنتش را به هرات منتقل نمود. درطول دودهه اول حکومتش، شاه رخ درساخت و ساز و تعمیر دیوار های دفاعی شهر وهمچنان ایجاد بازار ها و جاده ها کوشش نمود. ار آنجائیکه وی مردی علم پرور وعلم دوست بود زمینه رشد و فراگیری هنر را آماده نمود، طوریکه بعد از اندک زمانی، هرات به عنوان پایگاه و محل اجتماع بهترین شعرا، نقاشان، خطاطان ومهندسین عرض وجود نمود.

برعلاوه آن شاه رخ وزنش گوهرشاد بیگم در ساختن و توسعه بناهای تاریخی و مذهبی توجه زیادی را مبذول میداشتند، که میتوان از اعمار چندین مدرسه و خانقاه درشهر هرات وهمچنان اعمار مسجد جامع بزرگ مشهد درطول 20 سال اول حکومت شاه رخ یاد آوری نمود. یکی ازشاخص ترین کارهای تعمیراتی شاه رخ ساخت و ایجاد مجموعه زیارت خواجه عبدالله انصاری میباشد.  که درسال 1425 میلادی دستور اعمار آن صادر ودر سال بعدی کار ساختمانی اش تکمیل گردید. برعلاوه ساختمان خود زیارت، آب انباریکه درسمت شمال غرب و روبروی خانقاه زرنگار موقعیت دارد وبنام حوض زمزم مسمی است و همچنان تهداب گذاری مسجد زمستانی ایکه در غرب حوض زمزم موقعیت دارد در زمان حکومت شاه رخ میرزا و همزمان به ساختامان خود زیارت صورت گرفته است. به ادامه این فعالیت ها ساختمانی با روی کار آمدن حکومت سلطان حسین بایقرا  و وزیز دانشمند وی امیر علیشیر نوائی، مجموعه زیارت خواجه عبدالله انصاری (گازرگاه) انکشافات بیشتری نمود. از جمله این انکشافات و فعالیت های ساختمانی میتوان به تعمیر ساختمان زیارت گازرگاه توسط وزیر علی شیرنوائی درسال 1499 میلادی و همچنان تهداب گذاری و اعمار خانقاه زرنگار، اشاره نمود. از جمله دیگر کارهای امیر علی شیرنوائی میتوان به ایجاد باغچه گازرگاه درسال 1472 – 1501 میلادی و همچنان باغهای دیگری در اطراف زیارت خواجه عبدالله انصاری اشاره نمود. که ازطریق جوی سلطانی آبیاری میگردیدند. دریکی از همین باغها است که ساختمان موجود فعلی بنام نمکدان که درغرب زیارت خواجه عبدالله انصاری موقیعت دارد. در وقت امیرعلی شیرنوائی بناشده است. اگر چه با ارجاع به نوعیت سازه ای ساختمان نمکدان میتوان آنرا بیشتر به زمان حکومت صفوی هادرهرات نسبت داد ولی اگر ساختمان نمکدان در حقیقت ساختمان تیموری باشد میتوان ادعا نمود. که یکی از جمله اولین کارهای مهندسی دوره تیموریان هرات میباشد. به هرحال اواخر انکشافات جدید و نامانوس در جوار این آبده صورت پذیرفته است. که عدم همخوانی با مهندسی این ساختمان تاریخی مهم دارد و بنا ضروری خواهد بوده تا در اینجا توجه مقامات ذیربط را جهت حفظ هویت این آبده تاریخی قرن پانزدهم میلادی تقاضامند شویم.