گنبد گوهر شاد بیگم

گوهرشاد بیگم  در سال 778 هـ ق درهرات دیده به جهان گشوداو دختر امیر غیاث الدین ترخان است . غیاث الدین ترخان درنزد امیر تیمورازمقام وحیثیت والای برخورداربوده (ترخان لقبی از خانان ترکستان بود واین لقب به کسانی اطلاق میگردید که هروقت که بخواهد بدون کسب اجازه به حضورشاه برود واگر تقصیروخطایی کند بخشیده شود وازدارای شان ملیات اخذ نمیگردید )

اوصاف حمیده وخصایل پسندیده ملکه گوهرشاد آنچنان بوده است که هنوز فرزندان خراسان زمین اورا چون مادری مهربان ستایش میکنند وازاوبه ذکرخیرواحترامی کامل یاد آوری مینمایند .  این بانوی گرامی درسال 795 هـ ق به عقد نکاح   شاهرخ میرزا فرزند امیر تیمورگورکانی درآمده که دوخواهر کوچک اش نیز همسران پسران عمرشیخ میرزا فرزند دیگر امیر تیمور بودند . گوهرشاد بیگم سه پسر ودودختر داشت پسران وی الغ بیگ میرزا ،بایسنغر میرزا و محمد جوگی میرزا بودند .

این ملکه دانشمند وهنر پرور برعلاوه اینکه درزمینه حکومت داری شوهر خود را یاری مینمود درحصه رشد وشگوفای هنر وفرهنگ خدمات زیادی نموده است ودرطول عمر پربار خویش درحدود 360 بنای عام المنفه  درسرتاسر خراسان کبیر احداث نمود . که ازجمله یاد گارهای این بانوی گرامی مسجد جامع ومدرسه مصلی درهرات مسجد جامع گوهرشاد درمشهد میباشد .

ملکه گوهر شاد درفضل پروری وامور مدنی مقام برجسته یی داشته است  این بانوی گرامی دردوران پرجلال تیموریان نامی است شناخته شده وسرشناس . وی بانوی بوده است مقتدروآگاه در  رهبری امورکشور داری ومربی خبیر درتربیت شاهزاده گان این تبار. شاه بانو گوهرشاد درجهش فرهنگ پربار تیموریان که بنام رنسانس شرق درصفحه  تاریخ بخط زرین نگاشته شده است  نقش اساسی داشت . هنردوستی وفرهنگ پروری اودرتاریخ منطقه بی مانند بود .

بانوی گرامی گوهر شاد بیگم  نخستین بانی مصلی هرات است . این ملکه  هنرپرور مدرسه ومسجد  جامع بزرگی  برسرراه  خیابان  نزدیک  جوی انجیل بنا نهاد   ( درسال 1417م ) برابر به 823 هـ ق

مدرسه گوهر شاد :

دارای  چهار  منار بود که  در چهار  گوشه مدرسه سر   بفلک  کشیده بود  ایوانی بلندی  جهت  نماز  طلبه در مغرب  مدرسه و دو ایوانچه  در یمین ویسار ایوان بزرگ  ساخته  شده بود بطوریکه ایوان مقصوره در وسط و رواق های کوچک در یمن ویسار آن بود.

در دو جهت شمال وجنوب اطاقهای متعدد ودر وسط اطاقهای صفه بزرگ جهت تدریس وبحث طلبه ها ساخته شده بود بالای اطاقها اطاقهای فوقانی نیز ساخته بودند.

که ارتفاع اطاقهای تحتانی وفوقانی نزدیک بسرطاق صفه بود .در جانب شرقی ایوان کوچک در وسط بود که راه رو مدرسه از  آن گشوده میشد. ازدوطرف  ایوان د وغرفه پلکان بصحن مسجد باز بود که  راه زینه  غرفات  واطاقهای  فوقانی  مدرسه  بود .در وسط راه رو کریاسی  مسدس درنهایت نفاست تعبیه شده  واز این کریاس  دربجانب مشرق ومغرب باز بود که راه رو مدرسه بود  ازبیرون  درب  شرقی ایوان بزرگی مشرف به  جانب مشرق بود که در گاه مدرسه نامیده میشد ودر یمین ویسار ایوان ایوانچه تحتانی وفوقانی جلو گر بود که از فاصله بسیار  دور  دیده  مشید  دودر دیگر  از کریاس بجانب شما ل باز بود آنکه بجانب جنوب باز میشد شبستانی بزرگ  یا  مسجدی   زمستانی  بود وآنکه بجا نب  شمال گشوده میشد راهرو  سراچه آرامگاه باسنقر بود.

گنبد آرامگاه گوهر شاد وبا سنقر در شمال مدرسه واقع بود به این ترتیب  که بین صفه شمالی و گنبد آرامگاه حیاطی بزرگ واقع بود که در آن حیاط غرفات وتکایای ساخته بودند  جهت  اقامت متولیان وحافظان مدرسه. تمام این  عمارت  از بیرون به  کاشیهای هفت  رنگ منقش وبخطوط ثلث نهایت زیبا و  آیات  قرانی   مزین شده   واندورن  صفه   وایوان  شبستان به گچ  مقرنس  ورسمی طراحی وبه آب  ورنگ طلا  ولاجورد در   کمال مهارت  نقاشی شده   بود در وسط  مدرسه  حوض مربع ساخته بود که آب آن از جوی انجیل  میامد در  ابتدا شروع پروژه  مدرسه  گوهر  شاد بیگم جمعی از مهندسین برجسته آن عصر را جمع نموده  وتحت نظر  آنها کار  این  مدرسه به   پیش میرفت کار اعمار این مدرسه  در سا ل 1431 میلادی ختم گردید.

مسجد جامع گوهر شاد:

در شمال شرقی مدرسه  مذکور  گوهر شاد  بیگم  مسجد جامع نیز  بنا نمود  که این مسجد جامع از حیث بنا   مانند مدرسه   موصوف بود    باین تفاوت که مسجد جامع دارای دو منار  در یمین ویسار ایوان مقصوره بود و دو صفه شمالی وجنوبی از حد  معین  کوچکتر ودر یمین ویسار هر دو صفه شبستانها ساخته بودند.

ظاهراً معلوم میشود که مسجد  جامع  گوهر شاد  بعد از  مدرسه اش  بنا  شده  است .

وملکه توفیق اتمام آنرا نیافت تاریخ بنای مسجد جامع را از سال قتل ملکه گوهر شاد (1457 م) میتوان تخمین کرد. یعنی دو الی سه سال از واقعه مرگ  ملکه  کار تعمیر آن آغاز وهنگام شهادت ملکه مرحومه کار تزئین آن با قسمتی از امور بنائی ناتمام بوده طوریکه گفته آمد کار  ترمیم  مسجد  جامع  قریب  به  اختتام بوده  یعنی ارکان آن درست و بنیانش به ارتفاع  رسید  وسقفهای  آن  پوشیده شده  اما به  اتمام نرسیده وتزئین نشده که گوهر شاد بیگم به شهادت  رسیده  وآن  عمارت  همچنان  نا تمام مانده تا سلطان  حسین  بایقرا  کار  تعمیر   آنرا به  اختتمام   رسانید وآن  بنای  معظم را تکمیل نموده و از طرف آن پادشاه عادل  اوقاف،  متولی، حفاظ  وخادمین  آن معین ومقرر گردید.

بالاخره درسال 861 هـ ق که سلطان ابوسعید گورکانی فرزند میرانشاه فرزند امیر تیمور هرات را تصرف نمود با وجود که به عدل وخصایل پسندیده معروف بود ازاثر اینکه ملکه گوهرشاد دربین مردم ازعزت واحترام خاصی برخورداربود ازاین ناحیه ترسید که مبادا ملکه علیه از توطئه کند بناً به نهم ماه مبارک رمضان سال 861 فرمان به قتل گورهشاد بیگم نوشت واورا درباغ سفید که سرای  نشیمن اوبود شهید نمودند ونعش آن مرحومه را درمدرسه خودش برده درگنبد که  جهت دفن خود واولاد خئد ساخته بود دفن نمودند .