قلعه اختیار الدین

پیشینه تاریخی قلعه اختیارالدین

کشور عزیز ما افغانستان ا ز بزرگترین گهواره های تمدن وفرهنگ جهانی است وهزاران سال است که نیاکان خردمند ما فرهنگ و تمدن سترگی را پی  افگندد ند که   به رغم  آسیب  وگزند  بسیار  همچنان  از میراث گرانقدر ما نغمه ها ساز می کند فرهنگ تمدن که افق  درخشان  تاریخ و اندیشه  را   پیش روی ملل مختلف نیز گسترده است تا آنجا که برخی ازاین مواریث هم امروز  مایه  مباهات  بشری است میراث بر جای مانده را باید رفت ودید میبا ید شنید وشناخت ومهم تر از آن شناسانید.

یکی از میراث ها عظیم فرهنگی  ما قلعه تاریخی اختیارالدین است نخستین بنای این قلعه بدوره پروتو هیستوری (یعنی میان تاریخی ) مشخص شده است مطابق اسناد موجود تقریباً  3000  سال پیش در  عهد فرمانروایان اسپه در حدود یکهزار سال قبل از میلاد آباد بوده وبنام ( ارتا کو نا ) شناخته  شده است مرکز آریا ( هرات ) که بالا ترین مهارت های معماری آریا ئی در آن بکار گرفته شده  است  زیرا هفتصد سال بعد در زمان حمله سکندر 330 سا ل  قبل  از  میلاد باعث  شد تا ساتی برزانت فرمانروای هرات مدت طولانی در برابر هجوم یونانی ها پایداری کند.

طرز ساختمان دژ ار تاگوان طوری بود که تا بکلی ویران نگردید  قوای  یونانی  قادر به تسخیر آن نشده اند اسکندر که ماجرای دفاع قهرمانه ارتاگوان را  بمادرش  نوشته   بود در  اثر   توصیه  مادر حصار جدیدی در پهلوی دژقدیم بنام آریان  ا لکسندریه  اعمار نمود.

در آغاز قرن هفتم هجری به اثر هجوم چنگیز خسارات جبران ناپزیری به قلعه وارد آمد که بعد از گذشت چهل سال از حمله مغول مردم هرات به  فرمانروائی  شمس الدین محمد از  ملوک  آل کرت . اعمار مجدد ونوسازی قلعه صورت گرفت بار تولد مورخ مشهور عقیده دارد که شهر آرتاگوان در جایی ارگ فعلی  هرات  واقع بوده  ودر  زمان  سلسله کرت بنام  اختیار الدین  معروف  گشته است  ملک فخرالدین در سال 705 هـــــق قلعه را بازسازی نموده  وبپاس  خدمات  اختیار  الدین  که د ر  ترمیم وبازسازی قلعه از خود نشان داد قلعه را بنام وی نامگذاری  نموده که تا  کنون  به همین  نام  شهرت دارد. شاهرخ در سال 818 فرمان داد تا همان حصار  قدیمی  که به  خشت خام بود به سنگ ، آهک، گچ وخشت قلعه ساخته شود.

بقولی  توماشک  خزانه  عمومی  آلات و  ادوات  حربی  وسایر  مواد  وذخایر  دولتی   در همین  قلعه نگهداری میگردد.

که هر گاه سپاه محافظ ومدافع به سپاه  مهاجم  در  داخل  قلعه به  جنگ میپرداخت  سپاه مهاجم  را میتوان بداخل همین چاه ها انداخت وحصار را از  سقوط نجات  داد ونیز  در خانه  های  این  حصار بزرگ دریچه های شیشه ای درست شده بود که از یک جانب نور بداخل اتاق ها می تابید و از  سوی دیگر به هنگام خطر راه فرار ساکنان آن بشمار می آمد که ساکنان  میتوانستند  ببام  های  خانه ها راه یافته وازراه های مرموزی که در اطراف این  حصار  تعبیه  شده بود خود  را از  هلاکت نجات دهند پلکان وزینه های برج ها وراه های داخل قلعه نیز طوراعمار گردیده بود که تنها یکنفر میتوانست برود زینه ها مار پیچ های زیادی داشت  معین الدین اسفراری درباره قلعه معلوماًت مفیدی را ارایه میدهد. قلعه اختیارالدین داخل شهر است متصل باره شمالی  ودارای دو  درست  یکی بسوی شمالی که بازار ( اسپ ) نام دارد ویکی جانب جنوب  که طرف شور است.

از جمله حوادث که در قرن هشتم بعد از تجدید بناهای قلعه رخ داد  یکی  هم  دفاع  مردم  هرات  به رهبری جما ل الدین محمد سام سپه سالار وقو ماندان دفاع هرات بود زماینکه ملک  فخر  الدین   از قبول تحت الحما یه گی مغول ها سرباز زد. مغول ها قوای عظیمی  ده هزار  نفره به   سرکرده گی بهادر به هرات فرستاد ند ملک فخرالدین که میدانست مردم هرات خود مقاومت   مینمایند  خود  را بیطرف دانسته واز قلعه اختیار الدین به قلعه امان کوه رفت ودفاع را به  جمال   الدین  سپرد  سیفی مورخ مشهور این واقعه  تاریخی را به نظم آورده است بهادر خواست که  با جنگ هرات را اشغال نماید اما چون با دفاع مردم روبرو گردید بجلب عده وطنفروش پرداخت و وحدت مردم را تضعیف نموده وبه انواع  دسایس قلعه را مسخر نمود.

شاهرخ در سال 818 فرمان داد تا همان حصار قدیمی که به خشت  خام بود  به  سنگ ،  آهک ،  گچ وآجر قلعه بازسازی شود. عبدالرازق سمرقندی مورخ مشهور تیموریان در تاریخ معروف خود مطلع اسعدین جلد دوم ضمن شرح وقایع سالهای 807-832 هجری چنین مینوسد.

در سال 818 به تحکیم حصن حصین  قلعه منیع متین دارالسطنه هرات اشادت فرمود

شاهرخ میرزا

و آن قلعه است بر دیوار شمال شهر که در زمان ملاکت  کرت  ملک  فخرالدین  ساخته  وبه حصار اختیار الدین مشهور بود امیر تیمور گورگان در زمان فتح هرات دیوارهای شهر خراب کرد اما قلعه رابه متعمدان سپرد وبعد از چند گاه فرمود که میان قلعه ودیوار اصل شهر فاصله پیدا سازند تا قلعه را سرکوبی نباشد پینجاه گز دیوار از جانب شرق به زمین رسا نیدند.

همچنان خواند  درخلاصه الاخبار راجع به قلعه اختیار الدین  شرح  مفصلی  نوشته  وتاریخ  معروف روضات  الجنات نیز فصلی به قلعه اختیار الدین تخصیص داده است

قلعه اختیار الدین طی قرنها پایگاه مستحکم مدافین هرات بوده وروشن میشود که سازندگان قلعه از اصول پیشرفته علمی دفاع وحصار بندی کاملاً اگاه بوده اند بهمین دلیل در طی قرون متمادی  این  قلعه در برابر تهاجم و یورش ها هرگز در مقابل دشمن سر تسلیم فرود  نیاورد  ودر قرن 18 و 19 میلادی بعد از اضمحلال صفویان از هرات به صحنه های خونین مبدل گشته است قلعه دارای 19 برج 270 متر طول  و( 60متر )  عرض که  مساحت مجموعه  قلعه  به (  16200) متر مربع میرسد .

عارف عثما نوف افغانستان شناس مشهور بعد از بازدید از  قلعه اختیار  الدین در عقرب  سال  1347 خاطرات خود را درباره هرات که در روزنامه انیس شماره 193-206  تر جمه  وچا پ   شده  است چنین مینوسد. اگر گفته شود که هر سنگ هری خود تاریخ جداگانه است مبالغه نخواهد بود هر  سنگ این سرزمین پرافتخار به زبان حال با شما حرف میزند واز گذشته های این  دیار  افسانه ها  میگوید تنها برای درک این حالت یک شرط لازم است  وآن  اینکه  باید  قلب  شما از  احساس  عشق ومحبت نسبت به زندگی  وزیبائی  ها  آن  مالا  مال  باشد ونسبت به  شاعران  وپیش  آهنگان  علم وهنر  که  عصاره هنر واستعداد خود را برای آیندگان بیادگار گذاشته اند احساس محبت وعلاقه نماید فقط در همین موقع این سنگ ها که صدای پای گذشته گان را شنیده اند به زبان می آیند واز گذشته داستان میگویند.

شاهکارهای تاریخی بازگو کننده پیام معنوی گذشته بوده ودر زندگی امروز ما شاهد زنده وگویای از سنن باستانی میباشد آثارباستانی بمنزله مواریث عموم مردم بوده و عموم مردم باید  خود  را  مکلف بدانند که با حفاظت این ابنیه در کمال اصا لت آنها را به نسل های آینده بسپارند.

بناهای که از حیث باستانی شناختی تاریخی زیبا شناختی یا مردم شناختی بارزهستند حمایت، حفاظت وشناساندن مواریث فرهنگی وانتقال آنها به نسل های آینده وظیفه همگان است.

ارزش های معماری آنگاه که بیان  وزبان  حال  فرهنگ  پیشین  بوده  ویا  علاقمندی  همگان را پاسخ می گویند میبایست مراقبت ونگهداری شوند هر  چیز یکه  بگذشته  تعلق  دارد  حق آن  را  دارد  که جاودانی شود برخی از مواریث فرهنگی دارای اهمیت استسنایی هستند که باید به عنوان میراث جهان حفظ شوند.