امام فخر رازی

نامشان محمد، کنیت شان ابو عبدالله پسر بن حسین بن حسن بن علی می بــــاشد. ولادت با سعادت شان به قول ابن خلکان در 25 رمضان 544 و یا 543 قمری واقع شده است.

در مذهب امام شافعی رحمته الله علیه بوده و تمامی مجاهداتشان به قیاس و برهان مسند است. با این همه کثرت مشاغل ، طبیعت شعری نیز داشته و اشعار خوبی در عربی و فارسی از خود به یاردگار گذاشته است.

فروغ روشن و درخشانی که کران تا کران محیط را مشعشع و نورانی نمــود، روح توانا و نیرومندی که اقلیم معارف و معالم را  زندگانی جاوید بخشود، به عبارت زنده تر، نخبه ترین عنصر صالحی که با حربه عقل و دانش، در ساحهء وسیع معقولات مبارزه کرد. اولین کسی که پردهء خفا، از عارض غوامض اسرار دیانت مقدس اسلام به تحریک سر انگشت برهان و استدلال برافکند، حضرت امام فخر رازی است. هر باری که از نــوابغ علمای حقیقی عـــــالم اسلام، تاریخ و تذکره ها نام می برد، در هــر جا این عنوان گرامی با  ستایش یاد شده، همچو ستارهء سرخ و آتشینی در افق مولفات تاریخی ما عرض اندام می نماید.

به قول ابن خلکان ( که برتر از او اسنادی به دست نمی آید ) ولادت با سعادت امام فخر در ری درسال 544هـ ق واقع شده و از آنجا در خوارزم و تمام دیار ماوراءلنهر و خراسان رفته ، به تحصیل کاملی به هرات تشریف آورده اند.

سلاطین غوری به خصوص سلطان غیاث الدین غوری وسلطان شهاب الدین  قــــراری کــــه شایسته مقام بلند عارف ارجمند حضرت مولانا بود، در رعایت و احترام حضور شان پرداخته و عنوان شیخ الاسلامی را که مستحق بودند، در هرات برایشان عطا کرده است. مسجد جامع در آن وقت برای درس و افادات حضرت مولانا بنا یافته و هرات جولانگاه روحیات علمی ادبی بوده است.

کتب و مولفاتی که در هر علم نوشته اند، هنوز بـــه طور صحیح احصا نشده، اما همان قسمت را که ابن خلکان تشریح می دهد و در دستگاه شهرت و استفاده عموم نیز واقع شده، از این قرار است:

تفسیر قرآن کریم، تفسیر سورهء فاتحه، کتاب مطالب و نهایت العقول در علم کلام، کتـــاب اربعین، کتــاب المحصل ، کتاب بیان و برهان در رد اهل زیغ و طغیان، کتاب مباحث المادیه فی المطالب المعادیه، کتاب تهذیب الدلایل و عیان المسایل، کتــــــاب ارشاد النظار فی لطایف الاسرار، کتاب اجوبته المسایل و تحقیق الحق، کتــــاب الزیده و العالم ، کتاب بمحصول و معالم در فقه ، شرح کتاب ابن سینا، شرح عیوان الحکمه ، شرح اسماء الحسنی، شـــرح مفصلی در نحو بالای زمخشری، کتاب سر مکنون در طلسمات، کتاب مختصر در اعجایز و مواخذات جیده بر نجات، کتاب کلیات قانون ، کتاب علم فراست و کتاب مناقب شافعی.

ابن خلکان می نویسد: هر کتابی را که امام فخر رازی تالیف می کرد، در همان وقت به اقطار بلاد تقسیم شده و در معرض استفاده واقع می گردید.

در شیوه بیان به آن درجه سوز و تاثیر داشتند که هیچ کس نمی بود که خواه به مواعظی که به زبان عربی می فرمودند و خواه در نصایح که به لفظ فارسی بیان می کردند، نمی گریست. در هرات بسیاری از اهل مذاهب به خدمتشان رسیده و از انجمنهای علمی و ادبی شان استفاده کرده اند.

سر انجام این مرد بزرگ کشــور ما در روز دوشنبه عید فطر سنهء 606 قمری در شهر علم پرو هرات چشم از جهان پوشید و در اخیر همان روز ایشان را در شمال غربی بیرون شهر که آنزمان بنام قریه مزداخان یاد میشد بخاک سپردند.

نمونه ای از رباعی ایشان:

هــــــرگز دل من زعلم محـــــروم نشد

کم مــــــاند ز اسرار کــــــه مفهوم نشد

هفتاد و دو سـال درس گفتم شب و روز

معلــــــومم شد کـــــــه هیچ معلوم نشد

مزار امام فخرالدین رازی (رح)

امام فخرالدین محمد رازی در روز دوشنبه عید سعید فطر سال 606 هـق در هرات وفات نموده ودرخیبان هرات سمت غرب سرک مدفون میباشد(درقدیم الایام این ساحه بنام کوی مزداخان معروف بوده است )

مسجد جامع بزرگ هرات را سلطان غیاث الدین غوری بنابه پیشنهاد امام فخر الدین رازی بنا نهاده است  تا درآن وعظ وتدریس نماید

قبل از دوره تیموریان هم برمزار امام ساختمانی وجودداشت که بمرورزمان تخریب گردیده ودرعصر تیموریان هرات به همت امیرعلیشیر نوایی عمارت عالی برمزار امام ساخته شد که در اثر حمله شیبانی ها وصفوی ها تخریب گردیده ودرسال 1328 هــ ش  توسط حاجی آدم خان از مردم خییرهرات ترمیم گردید . درکنار آرامگاه امام فخر رازی (رح) مسجدجامع ومدرسه درسال 1354 هـ ش وکتابخانه درسال 1356 هــ ش توسط تاجران خیر هرات ساخته شد. بعداً درسالهای 1357 هــ ش دراثر جنگ ها این بناها کاملاً ویران گردید که ازسال 1372 بدین سو توسط آمریت آبدات تاریخی هرات تاحدودی ترمیم گردید . ولی آنچنان بنای که درشأن آن بزرگوار باشد نمیباشد امید واریم تا در آینده جهت ارج گزاری چنین شخصیت عالی مقام توجه بیشتری صورت گیرد .