پیشینه تاریخی مسجد جامع بزرگ شهر هرات

در قلمرو  معماری مهمترین دستاورد صدر اسلام توسعه وگسترش مساجداسلامی بود پیامبراسلام مسجد الحرام باستانی مکه را قبله گاه دین جدید اعلام کرد.

کتابت وکتیبه نویسی نه تنها پاره لایتجزای تزئین عمارات وگاهی اشیاء هنری شد  بلکه  اهداف  ونیات آنها را بنمایش گذاشت مسلمانان از همان روزهای نخست اقدام به ساختن مسجد کردند  وبه تبع افزایش تعداد مساجد اشکال معماری نیز رو به گسترش نهاد حقیقت  این است  که  مسجد  به تمام  معنی  بنایی است اسلامی واز این دیده گاه جلو گاه تمام  رمز و  رازهای  معماری  اسلامی  است    برسی  دقیق عملکرد های این بنا ما را به فهم عمیق از کار کردهای  فرهنگ  اسلامی  میرساند دلائل  دیگری  نیز برای پژوهش درباره تاریخ مسجد وجود دارد.

مسجد بنای الگوی است که عا لیترین سازه ها را در معماری  اسلامی  بوجود  آورد  مسجد به  این  نیت ساخته شده است که باقی بماند.

علیرغم بناهای غیر مذهبی که با وجود تزئنات فراوان ساختارسست  داشتند. همین امر  باعث  پایداری مساجد نسبت بدیگر بنا ها شده است مسجد بسرعت در صدر اسلام تبدیل بمرکز فرمان جامعه در  حال رشد مسلمانان گردید در این مکان عبادت می شود اجتماعات بزرگ بر پا می گردید از قطعات نطامی دیدن بعمل می آید قضاوت میشد.

بیت المال نگهداری میشد وشوراهای نظامی تشکیل می گردید مساجد جامع نه تنها ابعاد بزرگتر داشته و دارند بلکه تزئینات بیشتری را داراء میباشند مشهورترین مساجد بعد از  یک  نسل  از  رحلت  پیامبر اسلام(ص) عبارتند از فسطاط ، قیروان ، کوفه ، بغداد.

مسجد جامع بزرگ هرات باستان د ر زیبا ترین  موقعیت  شهر قدیم  واقع  بوده بنای  نفیس  ویادگار مبارکی از نیاکان یکتا پرست واجداد هنرمند ما است. طی چندین هزار سال موجدیت تا بناک خود در زمانهای قبل از اسلام عبادتگاه آریائیان بوده است.

1- در سال 29 هـــ ق در زمان خلافت حضرت عثمان بن عفان(رض) که ساکنان هرات به دین مقدس اسلام مشرف شده اند این معبد بزرگ را مسجد ساختند.

2- در سا ل372 هــــ ق به قول مولف کتاب حدود العالم مسجد جامع هرات آباد ترین مسجد ها بوده است حضرت خوا جه عبدالله انصاری(رح) (396-481 هـــ ق)  در جایگاه    مخصوص مسجد جامع هرات کرسی بزر گ درسی داشته است.

3- در سال 414 هــــ ق به اثر حریق نیمی از مسجد که غالباً چوب  پوش  وبا  نقوش  ورنگ آمیزی مزین بوده سوخته که حضرت خواجه ابو عبدالله  محمد تاکی متوفی سال 416 هـــ ق به

همکاری مریدان ومقتدیان مسجد حریق را خاموش ساخته ومردم متدین شهر هرات به ترمیم مسجد جامع اقدام نمودند.

4-در سال 597 هــــ ق به اساس مشوره ونظر شخصیت بزرگ علمی امام المتکلمین فخر الدین رازی شیخ الاسلام هرات به اهتمام  سلطان غیاث الدین  محمد  بن  سام غوری و مساعدت مردم  متدین هرات مسجد جامع با وسعت کنونی به صورت پخته وبا شکوه از آجر بنا وبا تزئینات وکاشیهای فیروزه یی آن عصر آراسته شد.امام فخرالدین ابو عبدالله بن عمر رازی (544-606 هـــ ق)  در حالیکه به روزهای جمعه به منبر مسجد جامع مردم را ارشاد مینمود به روزهای دیگر هفته در قسمت درسگاه به تدریس فلسفه وعقاید اسلامی میپرداخت.

5- در سال 600 تا 607 هـــ ق سلطان محمود پسر سلطان غیاث الدین غوری  بعضی کارهای باقیمانده این مسجد را به انجام رسانیده است.

6- در  سال 618  هـــ ق  به  اثر  تهاجم  قوای  چنگیز   ویرانیهایی  به این  مسجد   وارد  شد.

7- در سال 707 تا 729 هــ ق در  عصر  ملک  غیاث  الدین  کرت  مسجد  جامع  هرات تعمیر وخرابیها حمله چنگیز ترمیم ومدرسه  بنام  غیاثیه در  شمال  مسجد  جامع در  محوطه  جداگانه و متصل درسگاه قبلی به مساعدات مالی مردم هرات بناشد.

8-در سال 732-771 هـــ ق در دوران فرمانروائی  ملک  معزالدین  کرت  به زیبایی  وتزئینات مسجد افزوده شد وخانقاهی در کنار آن برای عبادت صوفیان آباد شد.

9- در سال 777 هــــ ق در عهد ملک غیاث الدین آخرین ملک آل کرت از دارایی خالص  محمد بن علی توسطمحمد بن علی بن محمد ابن محمود یکعدد دیگ برونزی زرکوب ساخته شده که منبت  کاری  ونقشه کشی آنرا محمد بن عبدالواحد  ورسامی  آنرا حاجی  مسعود  بن احمد  از رسامان  هرات  ترسیم نموده و وقف مسجد جامع هرات گردید.

10- در سا ل807 تا 850 هــــ ق در دوره زمامداری شاهرخ فرزند تیمور بااستفاده از  انکشاف وتکامل صنایع کاشی معرق حجاری وخطاطی آن عصر به اهتمام امیر جلال الدین  فیروز  شاه حاکم هرات به ترمیم ونقش ونگار رواق ها ودیوار های مسجد پرداخته شد.

11- در سال 903 تا 905 هـــ ق در عهد سلطان حسین بایقراء به اهتمام وسرپرستی  امیر  علی شیر نوائی وزیر هنر پرور ومعروف هرات ایوان بزرگ مقصوره مجدداً تعمیر وبه یمین  ویسار

آن دو ایوان عالی به غرض  زینت  وتحکیم  ایوان  بزرگ  مقصوره  آباد  شد  وتمام  جدار های ورواقهای مسجد جامع با ستونهای نفیس وسنگهای مرمر وکاشیهای معرق آراسته شد واستحکام زینت یا فت.

12- در سال 916 هـــ ق هنگام هجوم عساکر شاه اسماعیل صفوری به هرات بعضی ویرانیهایی به مسجد جامع هرات وارد گرید.

13- در سال 1036 هــ ق حسن شاملو خطاط وشاعر مقتدر هرات در دوره  حکم  رانی  خود به کمک مردم به ترمیم ویرانیها ی قبلی شاه اسماعیل به مسجد جامع شریف اهتمام ورزید.

14- در سا ل1253 در دوره اقتدار وزیر یار محمد خان ایوا ن شمالی  مسجد  جامع  وقسمتی از شبستانهای آن ترمیم گردیده است.

15- در سال 1269 تا 1319 هــ ق به اهتمام فرامرز خان قوماندان  قوای  نظامی  هرات  ایوان مقصوره مجدداً ترمیم گردید.

16-امیر حبیب الله خان دردوره  حکومت  خود (1325تا 1331 هــ ق )  زمانیکه برای  مشاهده شهر باستانی هرات مساجد وآبدات تاریخی وارد  شهر  زیبای  هرات  گردید  مبلغ  دوصد  هزار افغانی را برای ترمیم مسجد جامع هرات تخصیص داد.

17- همچنان در سال 1325-1330 هـــ ق ویرانیهای که طی روزگار گذشته به  مدرسه  غیا ثیه رخ داده بود به مساعدت مالی مردم متد ین هرات ترمیم گردید.

18- در سا ل 1360 هــ ق با اعانت مالی تجار هرات این عبادتگاه دینی  وتاریخی  مجدداً  تزئین گردید.

19- در سال 1360 هـــ ق در زمان عبدالله خان ملکیار نا ئب ا لحکومه هرات جاده  های  وسیع به اطراف مسجد احداث ونیز باغی به وسعت (25160 متر مربع ) در سمت  شرق  مسجد جامع احداث گردید و رواقهای به ارتفاع بیش از نیم متر با سنگها  مرمر مزین  گردید   وسر   پایه  ها وفراز رواقها با نقوش وگلبرگهای کاشی معرق آراسته شد.

20- در سال 1374هـــ ق در صحن  مسجد  جامع  هرات به  جای  محراب سابق محراب  عالی ونفیس از انواع سنگهای رخام ودر کنار آن منبری بزرگ از سنگ مرمر به اهتمام  استا د محمد سعید مشعل طرح وتکمیل گردید.

21- در سال 1376 هـــق منار یادگار شهدای مدافع هرات که در برابر قوای  خارجی  مقاومت نموده وبه درجه رفیع شهادت نایل آمده بودند به اهتمام نائب الحکومه وقت محمد اسماعیل   مایار در وسط باغ شرقی مسجد جامع هرات بنا یافت .

22- در سال 1353 هـــ ش کار سنگ فرش صحن مسجد جامع از سمت غرب آغاز  گردید  که سنگهای  صفوف  نما ز از  مرمر  وفاصله  بین  صفوف  از  سنگ  رخام  سیاه  کار  گرفته

شد وشهروندان متدین هرات هر یک قیمت یک ده الی  پنجاه  سنگ  را بطور  اعانه  پرداختند  کار سنگ فرش مسجد جامع هرات با نفوذ وحاکمیت کمونستها در افغانستان نیمه کاره باقی ماند.

23- در سالهای 1365-1367 هــ ش از بودجه اعانه مسجد جامع شریف به داخل پارک شرقی مسجدجامع شریف پنج عدد حوض آب برای وضو ساختن مردم ساخته شد.ونیزمحراب مسجد زمستانی به اهتمام استاد محمد سعید مشعل گچبری گردید در همین زمان یک پایه ماشین

برق 45 کیلو واته وقف مسجد جامع گردید و نیز دو حلقه چاه عمیق ونیمه عمیق به داخل پارک شرقی حفر گردید.

24- در سال 1370 -1371 هــش به مساعدت یکتن از تجار  خیر کویتی  سی چشمه  تشناب  به قسمت پارک پایین مسجد جامع اعمار گردید.

25- در سال 1373 هــ ش کتاره های آهنیی دیوارهای احاطه پارک مسجد جامع سا خته شد.

26- در سال 1375- 1376 هـــ ش توسط آمریت حفظ آبدات تاریخی هرات یک باب وضو خانه عصری به داخل پارک مسجد جامع شریف احداث و وضوخانه های  سراچه شمالی مسجد جامع شریف به صورت عصری واساسی ترمیم گردید .

27 – در سال 1376 هـــ ش کار سنگ فرش صحن مسجد جامع هرات  از  بودجه  پروژه  حفظ آبدات تاریخی مجدداً آغاز گردید.

28- در سال 1380 هــــ ش کتابخانه مسجد جامع شریف به صورت اساسی توسعه یافت.

29- در سال 1381 هــــش ایوان مقصوره وشبستان های جنوب غرب ترمیم شدند.

30- در سال 1382هـــش بامهای مسجد جامع بزرگ هرات به ضخامت 4  میلی  15638  متر مربع ایزولیشن گردید ونیز فاتحه خانه مسجد جامع واتاقهای سراچه شرقی ترمیم ورنگ آمیزی  گردید بتعداد 520 قطعه سنگ جای نماز از سنگ مرمر سفید در صحن مسجد جامع بطول 10/1 وعرض 50 سانتی وقطر 4 سانتی نصب گردید.

31- در سال 1383 سنگ فرش صحن پارک مسجد جامع شریف ونیز سنگ فرش راهروهای مسجد جامع شریف وکاشی حوض های داخل پارک شرقی مسجد جامع شریف صورت گرفت.

محراب

در سال 1374هـــق در صحن مسجد بجای محراب سابق محراب عالی از سنگ رخام وبطرف راست آن منبری از سنگ مرمر به اهتمام استاد محمد سعید مشعل ساخته شد.

منبر

منبر قدیم مسجد جامع بزرگ هرات تا سال 900 هجری از چوب تراشیده شده وحکاکی شده که بمرور زمان از بین رفته است. در باز سازی های سال 904 سنگ مرمر  از  خواف  خریداری

شده ودر طول شش سال توسط استاد شمس الدین سنگ تراش  منبری  برای  این  مسجد  بزرگ ساخته شد.

گلدسته ها

در راس هرگلدسته موذنه دارای هشت رواق وبام آن با کاشی فیروزه ئی وقبه یکنیم متره زینت یافت.

کتیبه های مسجد جامع شریف

کتیبه ایوان بزرگ شرقی ازحدیقته الحقیقه حکیم سنائی غزنوی به خط نستعلیق.

کتیبه ایوان بزرگ غربی(ایوان مقصوره) از بوستان سعدی به خط نستعلیق.

کتیبه ایوان بزرگ شمالی از تحفته الاحرار جامی به خط نستعلیق.

کتیبه ایوان بزرگ جنوبی از سبحته الاحرار جامی به خط نستعلیق.

همچنان در کتیبه های دیگر مسجد جامع بزرگ هرات آیات قرآنی   واشعار  عرفانی از  سعدی، جامی، خسرو دهلوی، شیخ ابو سعید ، شیخ فرید الدین عطار ونیز از مقالات پیر هرات حضرت خوا جه عبدالله انصاری(رح) بالای کاشی هفت رنگی تحریر یافته است که بر زینت وشکوه مسجد افزوده است.

استادان خطاط ( در نگارش خطوط ثلث عالی ،کوفی ،خطوط مربع معقلی ،نستعلیق ،

مهارت خوش نویسی خود را به نمایش گذاشته اند.

گنبدها، رواقها وفیلپایه ها

مسجد جامع تاریخی هرات باستان مشتمل است بر(460) گنبد(130) رواق و (444) فیلپایه.

 

مساحتها:

مساحت مجموعی مسجد جامع شریف با پارک شرقی آن (46760 متر مربع ) میباشد که طولاً (385) متر وعرض آن (121) متر میباشد.

مساحت تعمیر مسجد جامع شریف بدون پارک (21600) متر مربع که طولاً (180)متر وعرضاً (120) متر میباشد.

مساحت پارک شرقی مسجد جامع شریف (25160) متر مربع میباشد که طولاً (205) متر وعرضاً (73/122) متر میباشد.

مساحت صحن مسجد جامع شریف طولاً (82) متر وعرضاً (50/59) متر میباشد.

مساحت ایوان مقصوره طولاً (46)متر وعرضاً (28/12)متر ارتفاع (26) متر میباشد.

مساحت ایوان شمالی طولاً (15) متر وعرضاً (11) متر میباشد.

مساحت ایوان جنوبی طولاً (95/15) متر وعرضاً (80/9) متر میباشد.

مساحت ایوان شرقی طولاً (20) متر وعرضاً (11) متر میباشد.

مساحت سراچه وضو خانه طولاً (27) متر وعرضاً (30/14) متر میباشد.

مساحت سراچه سلاطین غوری طولاً (10/17) متر وعرضاً (10) متر میباشد.

مساحت سراچه کاشی پزی طولاً (70/13)متر وعرضاً (50/9) متر میباشد.

مساحت راه روهای مسجد جامع هرات:

راه رو شمال غرب طولاً(30) متر وعرضاً (60/4) متر میباشد.

راه رو شمال شرق طولاً (40/30) متر وعرضاً (4) متر میباشد.

راه رو جنوب غرب طولاً (32) متر وعرضاً (4) متر میباشد.

راه رو جنوب شرق طولاً (32) متر وعرضاً (4) متر میباشد.

 

ارتفاع گلدسته های مسجد جامع هرات:

الف- گلدسته های ایوان مقصوره :تعداد دو عدد ارتفاع (36) متر وقطر قسمت بالا (9) متر وقطر قسمت پائین (10) متر.

ب- گلدسته های سمت شمال : تعداد دو عدد ارتفاع (21) متر وقطر (7) متر.

ج- گلدسته سمت شمال غرب: ارتفاع (50/17) متر وقطر آن (8) متر.

د- گلدسته جنوب غرب: ارتفاع (50/17) متر وقطر آن (8) متر.

هـــ -گلدسته های سمت غرب مقابل جاده لیلامی: تعداد دو عدد ارتفاع (30/28) متر قطر (60/6) متر.

و- گلدسته جنوب شرق :ارتفاع (50/17) متر ، قطر (8) متر.

ز-  گلدسته های ایوان شرقی روبروی پارک مسجد جامع شریف:تعداد دو عدد ارتفاع (27) متر  قطر (10) متر .

ح- گلدسته سمت شمال شرقی : ارتفاع (50/17) متر وقطر (8) متر.

درین عبادتگاه دینی وتاریخی اشخاص هنرمندی در طی هفتاد سال اخیر مصدر خدمات با ارزش گردیده اند که جا دارد به پاس قدرانی از خدمات بزرگ شان هر یک را بیان نمائیم.

 

مهندسین مسجد جامع شریف هرات:

1- مهندس حاجی محمد اسماعیل بنایی.

2- مهندس غلام حیدر.

3- مهندس حاجی جمعه گل.

4- مهندس حاجی عبدالاحد.

استادان صنعت کاشی سازی مسجد جامع هرات:

1- استاد عبدالروف فکری سلجوقی.

2- استاد محمد سعید مشعل.

3- استاد گل محمد هنر جو.

4- استاد ابوبکر.

5- استاد حبیب الله.

6- استاد احمد جان.

استادان خوش نویس مسجد جامع هرات:

1- حاجی ملا عبدالله هروی.

2- استاد محمد علی عطار.

3- استاد عبدالجلیل توانا.

4- استاد میر آقا حسینی.

5 استاد محمد عثمان قاضی زاده سنگ تراش مسجد جامع هرات.

 

خانقاه خواجه عبدالله احرار

خانقاه خواجه عبدالله احرار در داخل مسجد زمستانی سمت شمال مسجد جامع موقعیت دارد. تبرکاتی در سال 1340 هــــ ق جناب فخری پاشا سفیر دولت عثمانی اهداء نموده است که بداخل یک صندوق الماری چوبی قرار گرفته ودر خانقاه مذکور حفظ میشود.

کتابخانه مدرسه جامع

در سال 1308 هــــش تاسیس شد که حدوداً چهار هزار جلد کتب درسی ومطالعوی در آن نگهداری میشود.

 

 

مدرسه غیاثیه

در سال 707- 729 هــــق مدرسه غیاثیه در  شمال  مسجد  جامع  در  محوط  جداگانه  ومتصل درسگاه قبلی بمساعدت مالی مردم هرات تاسیس شد این مدرسه از قرن هشتم بنام مدرسه غیاثیه شهرت یافت از بلاداسلامی دانشجویان برای  فراگیری  علوم  منقول  ومعقول  به  این  مدرسه می آمدند این مدرسه از سال 1330 هــــق بنام مدرسه جامع تغیر نام یافت .

 

دیگ برونزی زرکوب شده مسجد جامع

دیک مسجد جامع شریف دارای نقش ها ورسم های زیبا  میباشد  وهیکل  دیک  به  هشت  حصه تقسیم شده است در نوشته های آن صحت، آرامی، قدرت وقوت برای مالک آن  آرز و شده  است ترجمه متن عربی آن چنین است این دیگ را  عبدالرحمن  بن  عبدالله رشید  فرمایش  داد.  منبت کاری ونقوش آنرا محمد بن عبدالواحد و رسامی آن را  حاجی  مسعود  بن  احمد  که ا ز رسامان هرات میباشد ترسیم نموده است.